حدیث قرطاس

حدیث قرطاس یا کاغذ و قلم یکی از احادیثی است که در رد عمر بن خطاب مطرح می‌شود. پیامبر اکرم (ص) در اواخر عمر شریفشان کاغذ و قلمی درخواست کردند تا توصیه‌ای برای جانشینی خود داشته باشند. اما عمر بن خطاب ایشان را متهم به هذیان گویی کرد لذا حضرت از این کار منصرف شدند و آنها را به حال خود واگذاشتند. در این مقاله به بررسی ماجرای حدیث قرطاس می‌پردازیم.

چکیده

  • بعد از جریان غدیر برخی از جاهلان به مخالفت با پیامبر (ص) پرداختند و جانشینی امیرالمومنین (ع) را تاب نیاوردند.

  • پیامبر (ص)‌ برای اینکه در هنگام رحلت، مدعیان قدرت و خلافت، مزاحمتی برای امیرالمؤمنین (ع) ایجاد نکنند تدابیری اندیشیدند. ایشان کاغذ (کتف) و قلم خواستند تا توصیه مهمی را بیان کنند تا بعد از ایشان مردم گمراه نشوند. این جریان به حدیث قرطاس معروف شده است.

  • عمر بن خطاب در این هنگام به پیامبر اکرم (ص) جسارت کرد و ایشان را متهم به هذیان گویی نمود. با کلام توهین‌آمیز عمر، این تصمیم مهم عملی نشد.

  • اما پیامبر (ص) در لحظات آخر امیرالمومنین (ع) را طلبیدند و او را حبیب و برادر خود خطاب کردند.

  • پیامبر اکرم (ص) همه را بیرون کردند و در مجلسی خصوصی درهای علم را به روی حضرت علی (ع) گشودند.

مقدمه:

برای ورود به بحث حدیث قرطاس ابتدا لازم است مقدمه‌ای را بیان کنیم. بعد از جریان غدیر و معرفی امیرالمومنین (ع) به عنوان وصی و جانشین پیامبر (ص) بسیاری از مردم این اتفاق را تاب نیاوردند و به مخالفت با پیامبر اکرم (ص) پرداختند. پیامبر اکرم (ص) برای تثبیت ولایت دو کار عمده انجام دادند که در نمودار زیر بیان شده است:

نمودار حدیث قرطاس

جریان حدیث قرطاس

اما عمر و ابوبکر از فرمان پیامبر (ص) سرپیچی کردند و برای جهاد اسامه را همراهی نکردند. این‌گونه سرپیچی‌ها به‌روشنی از وقوع یک توطئه حساب‌شده حکایت می‌کرد.

 بنابراین رسول خدا (ص) فرمود: «کتف (به‌عنوان کاغذ) و دواتی بیاورید تا چیزی برای شما بنویسم که هرگز گمراه نشوید». این جریان به حدیث قرطاس معروف شده است. عبد‌الرحمن پسر ابوبکر برخاست که کاغذ و قلمی بیاورد، ولی عمر‌بن‌خطاب مانع شد و جمله‌ای بی‌سابقه بر زبان آورد. او گفت: «إِنَّ الرَّجُلَ لَيَهْجُرُ»؛ 1 این مرد، یعنی رسول خدا (ص) هذیان می‌گوید. یعنی ـ نعوذ بالله‌ـ بیماری موجب شده که او چیزی بگوید که متوجه معنایش نیست؛ بنابراین حرفش اعتباری ندارد.

با این سخن بین حاضران مشاجره شد؛ عده‌ای مخالف نوشته شدن بودند و عده‌ای موافق. پیامبر (ص) از هوش رفت و پس از مدتی که به هوش آمد و اصحاب را در آن وضع دید، فرمود: «شایسته نیست در حضور رسول خدا صدای خود را این‌طور بالا بیاورید».

قرآن کریم می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ» 2

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدای خود را بالای صدای پیامبر نبرید.

انصراف پیامبر (ص) از نوشتن

شخصی گفت: «کاغذ و قلم بیاوریم؟». پیامبر (ص) فرمود: «بعد از این حرفی که زدید؟! اما همه شما را سفارش می‌کنم که به اهل‌بیت من نیکی کنید». یعنی پس از آنکه نسبت هذیان‌گویی به من دادید، دیگر لزومی ندارد؛ زیرا در آن صورت اگر رسول خدا (ص) چیزی هم می‌نوشت، همان‌طور که در زمان حیات و حضور آن حضرت به ایشان نسبت هذیان‌گویی دادند، پس از رحلت نیز می‌گفتند که پیامبر (ص) این را در حال بیماری نوشته و کلامش اعتبار ندارد.

جریان حدیث قرطاس

حبیب و برادر پیامبر (ص) در حدیث قرطاس

سپس پیامبر (ص) فرمود: «همگی جز زنانم خارج شوید». همه خارج شدند و فقط زن‌ها ماندند. دقیقاً مشخص نیست که این ماجرا برای همان روز است، یا فردای آن. رسول اکرم (ص) در جمع زنانشان فرمودند: «حبیب و برادرم را خبر کنید».

عایشه از خانه بیرون آمد و گفت: «پیامبر (ص) ابوبکر را می‌طلبد». ابوبکر وارد شد و رسول خدا (ص) روی خود را بازگرداند. ابوبکر هم بیرون آمد و گفت: «رسول خدا با من کاری نداشت. اگر نیازی داشت به من می‌فرمود». دوباره پیامبر (ص) فرمود: «می‌گویم حبیب مرا خبر کنید». این بار حفصه بیرون آمد و گفت: «پیامبر (ص) عمر‌بن‌خطاب را می‌طلبد». او هم وارد شد و پیامبر (ص) از او روی گردانید.

 بار سوم فرمود: «گفتم برادر و حبیبم را خبر کنید». در این مرتبه، امّ‌سلمه که به اعتقاد شیعه، پس از حضرت خدیجه (س) برترین همسر پیامبر (ص) است فریاد برآورد: «به‌خدا، او علی را می‌خواهد، ولی شما می‌روید و پدران خود را می‌آورید». با اصرار امّ‌سلمه امیرالمؤمنین (ع) توانست وارد خانه پیامبر بشود و درپی آن حضرت، فاطمه زهرا و حسنین (ع) هم وارد شدند. در این وقت پیامبر (ص) فرمود: «همه زنان من بیرون بروند».

گشودن درهای علم بر امیرالمومنین (ع)

زن‌ها بیرون رفتند و پیامبر (ص) به امیرالمؤمنین (ع)‌ فرمود: «سر مرا در آغوش بگیر». رسول خدا (ص) مدتی طولانی به راز با امیرالمؤمنین (ع) سخن گفت. بعدها از امیرالمؤمنین (ع) سؤال شد که رسول خدا (ص) درباره چه مطلبی سخن می‌گفت. ایشان فرمود: «هزار باب از علوم و معارف گوناگون به روی من گشود که از هر باب آن هزار باب دیگر گشوده می‌شد».

در حقیقت پیامبر (ص) علم خود را به امیرالمؤمنین (ع) منتقل کرد؛ چراکه آن حضرت پس از رسول خدا (ص) امامت و رهبری امت را بر عهده می‌گرفت. ظاهراً در همین موقعیت است که پیامبر (ص) به امیرالمؤمنین (ع) خبر داد که پس از من حوادثی پیش می‌آید و اگر مردم برای رهبری جامعه گرد تو جمع شدند، به خواست آن‌ها عمل کن، اما اگر همراهی نداشتی، دیگر تکلیفی نداری.

نکته مهم در جریان حدیث قرطاس

در جریان حدیث قرطاس باید به این نکته دقت شود که چگونه شرایط به‌گونه‌ای پیش رفت که برخی به خود جرأت دادند که به ساحت مقدس پیامبر (ص) در هنگام حیات آن حضرت جسارت کنند و مانع تحقق دستور ایشان بشوند؟

زمانی که رسول خدا (ص) در خانه عایشه بودند، عایشه با سخنی به‌ظاهر دلسوزانه، همسران دیگر را مجاب کرد که اجازه بدهند پیامبر (ص) در خانه او بستری باشد. زنان قبول کردند و رسول خدا (ص) در روزهای آخر عمر شریفش، در خانه عایشه بود. امر و نهی این خانه در دست عایشه بود؛ از این‌رو امیر‌المؤمنین (ع) و حضرت زهرا (س) نمی‌توانستند به‌راحتی وارد خانه بشوند.

در چنین شرایطی می‌توان تصور کرد که وقتی پیامبر (ص) می‌ فرماید «کاغذ و قلمی برایم بیاورید»، فرزندش، امیرالمومنین (ع) در آنجا حضور ندارد، بلکه عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر، برادر عایشه آنجاست. او قصد دارد که کاغذ و قلم بیاورد و عمربن‌خطاب جلوی او را می‌گیرد.

بنابراین اگر برخی از حاضران به خود اجازه می‌دهند که فرمان آن حضرت را نادیده بگیرند و به پیامبر خدا (ص) جسارت کنند، به این دلیل است که امیرالمؤمنین (ع) و خویشان نزدیک پیامبر (ص) نتوانسته بودند در مجلس حاضر شوند. فقط کسانی در آنجا حاضر بودند که مورد تأیید عایشه قرار داشتند.

Cinque Terre

دوره تاریخ معصومین

این مقاله بخشی از درس‌های تاریخ معصومین است که توسط استاد ارجمند دکتر رجبی دوانی در موسسه نورالمجتبی علیه السلام تدریس شده است. این دوره با نام «با چهارده روایت» در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد. شما می‌توانید برای آشنایی بیشتر با این درس به اینجا مراجعه کنید.



پی نوشت ها

  1. بحارالانوار، ج30، ص535؛ و نیز نک: صحیح البخاری، کتاب العلم، باب کتابة العلم، ج١، ص٩٧.
  2. سوره‌ حجرات، آیه 2.
ممکن است شما دوست داشته باشید
ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

6 نظرات
  1. شرلوک مسلمان می گوید

    سلام
    شیعه آقا امیرالمومنین علیه السلام هستم اما:
    یک سوال:
    آیا اینکه پیامبر فرمودند :« پس از نوشتن وصیت من گمراه نمی‌شوید » مبالغه است یا حقیقت؟

    اگر مبالغه است ( که بعید است) تکلیف سایر سخنان پیامبر چه می شود؟( چون مبالغه هرچند در ادبیات برای زیبایی کلام است اما نوعی دروغ است چون چیزی بیش از واقع گفته می شود و سخن رسول باید مبرا از این باشد)

    اگر حقیقت است (از ساحت حضرت دور است) زیرا یک حدیث اثرش از قرآن بیشتر است چون با این همه آیه مردم گمراه شدند اما با وجود آن حدیث نوشته نشده، مردم هدایت می شدند( به تاکید پیامبر در این روایت توجه کنید)

    1. ایمانور می گوید

      با سلام و احترام
      این فرمایش پیامبر اکرم (ص) مبالغه نیست حقیقت است.
      پیامبر اکرم (ص) می‌خواستند برای بار دیگر به صورت رسمی امیرالمومنین (ع)‌ را به عنوان وصی خود معرفی کنند و از مردم می‌خواستند که به این وصیت عمل کنند. بحث در عمل به حدیث است. پیامبر اکرم (ص) عمل به حدیث قرطاس را موجب هدایت نسل بشر می‌دانستند و این حقیقت دارد. اگر وصیت پیامبر اکرم (ص) عمل می‌شد و امیرالمومنین (ع)‌ بر سر کار می‌آمد مسیر تاریخ عوض می‌شد.
      در مورد مقایسه قرآن با حدیث هم چند نکته باید عرض کنم:
      اولا حضرات معصومین (ع) قرآن ناطق هستند و از جهت هدایت مردم فرقی با قرآن ندارند.
      دوما معصومین (ع) مفسر قرآن هستند و معنای حقیقی قرآن را فقط از زبان آنها می‌توان دریافت. پس احادیث هم می‌توانند اثر هدایتی بالایی داشته باشند.
      سوما اینکه مردم با وجود آیات قرآن هدایت نشدند به خاطر این است که به قرآن عمل نمی‌کنند. اگر عمل کنند قطعا هدایت می‌شوند.
      چهارما چقدر در قرآن به اطاعت از پیامبر و امامان معصوم (ع) تأکید شده است. پس خود قرآن ما را به معصومین (ع) هدایت می‌کند که از آنها راهنمایی بخواهیم. پس چرا بعید می‌دانید که حدیث و کلام معصوم (ع) بتواند مردم را از گمراهی نجات دهد.

  2. مصطفی صالحی می گوید

    با سلام. سپاس از مطالب خوب و روانی که در این درگاه قرار دادید. لطفا درباره علت وفات نبی مکرم هم مطالبی قرار دهید.

    1. ایمانور می گوید

      با سلام و احترام
      از لطف شما سپاسگزاریم
      برای مطالعه بیشتر در این زمینه می‌توانید به مقالات بخش تاریخ معصومین (ع) سایت ایمانور به آدرس زیر مراجعه نمایید:
      https://imanoor.com/blog/category/history-of-imams/

  3. زینب حبیبی می گوید

    بسیارعالی بود
    کاش شهریه ی دوره هاکمتربود
    برای افرادی که شرکت در درس های دیگری هم داشته اندتخفیف داشت
    مثلاشرکت درهردوره تخفیفی برای دوره های بعدی داشت

    1. ایمانور می گوید

      با سلام و احترام
      در این زمینه طرحهایی وجود دارد. برای اطلاع بیشتر می‌توانید با پشتیبانی تماس بگیرید.
      ۰۲۵۹۱۰۰۲۵۲۵ داخلی ۱۹
      ممنون از توجه جنابعالی