برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

عالم برزخ

انسان پس از مرگ وارد عالم برزخ می‌شود. برزخ عالمی است بین این دنیا و جهان آخرت. برزخ برای هر فردی با توجه به اعمال او در دنیا شکل می‌گیرد. در این مقاله قصد داریم بر پایه آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) با ویژگی‌های عالم برزخ و جایگاه انسان در آن بیشتر آشنا شویم.

برخی ویژگی‌های عالم برزخ عبارتند از:

  • بیشتر انسانها در حالتی مثل خواب هستند بجز شهدا و شیعیان خاص خداوند.
  • در برزخ خیر و شر وجود دارد برخی افراد احساس لذت دارند و بعضی افراد در رنج و عذاب هستند.
  • برزخ برای برخی طولانی است و برای افرادی بسیاری کوتاه و گذرا است؛ در برخی روایات، برزخِ اهل ایمان، زمان کوتاهی ذکر شده است.
  • پس از زنده شدن در قیامت، همگان احساس می‌کنند به اندازهٔ نیم‌روزی در خواب بوده‌اند و زمان برزخ را چه کم باشد و چه زیاد، از یاد می‌برند.

ابتدا چکیده مطالب ارائه شده است:

چکیده

برزخ در لغت به معنای «حائل میان دو شیء» است.

زمانی که مرگ، انسان را فرا می‌گیرد برزخ او آغاز می‌شود. برزخ تا هنگام برانگیخته شدن انسان‌ها ادامه دارد.

دوران برزخ حالت مرگی است بین دو حیات. با روی آوردن مرگ، ما به خوابی عمیق فرو می‌رویم و با زنده شدن در قیامت از خواب بیدار می‌شویم و به زندگی ادامه می‌دهیم.

قرآن کریم احساس انسان را پس از زنده شدن به اندازهٔ یک شب تا صبح یا یک صبح تا شب بیان می‌کند.

طول زمان برزخ متناسب با میزان مسائلی است که برای انسان پیش می‌آید؛ برزخ برای بعضی افراد، دورانی سریع است و برای بعضی طولانی است؛ همانند زمان خواب که ممکن است خواب چند دقیقه‌ای، به خاطر رؤیاهای گوناگون، طولانی جلوه کند و یا برعکس، خوابی طولانی، کوتاه به نظر آید.


معنای برزخ

برزخ در لغت به معنای «حایل میان دو چیز همانند» است.[1] آیت الله جوادی آملی می‌فرماید:

برزخ چیزی است که در میان دو شیء حایل شود. از این رو به جهانی که بین دنیا و آخرت واقع می‌شود، برزخ اطلاق می‌گردد.

برزخ چیست

سومین دورۀ زندگی انسان، عالم برزخ است. از زمانی که مرگ، انسان را فرامی‌گیرد، برزخ او شروع می‌شود. این برزخ تا هنگام برانگیخته شدن ادامه دارد:

﴿ وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ﴾.[2]

و پیشاپیش آنان برزخى است تا روزى که برانگیخته خواهند شد.

مفسران و متکلمان مسلمان، به ویژه متکلمان شیعه، به وجود عالم برزخ اعتراف و بر آن تأکید کرده‌اند.

آیا برزخ همان قبر است؟

از دیدگاه قرآن و روایات برزخ و قبر یک چیز است که گاهی از آن به عالم قبر و گاهی از آن به جهان برزخ یاد می‌شود.[3]

برزخ در قرآن

عنوان برزخ را قرآن کریم برای آن عالم به کار برده است. چنان‌که قرآن دربارۀ حایل میان دو دریا، که همانند هستند، می‌فرماید:

﴿ مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ * بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیانِ﴾ [4]

دو دریای به هم رسیده را درهم آمیخت. میان آنها برزخی است تا به هم تجاوز نکنند.

زندگی دنیا حیات کنونی ما است و زندگی آخرت، حیات آیندۀ ما و دوران برزخ حالت مرگی میان دو حیات است؛ زیرا عموم مردم، به استثنای «مقتولین فی سبیل الله» و خاصان، پس از مرگ در حالت موت به سر می‌برند و البته از ادراک و احساس ویژۀ آن دوران برخوردارند.

در حقیقت با روی آوردن مرگ، ما به خوابی عمیق فرومی‌رویم و با زنده شدن در قیامت از خواب برمی‌خیزیم و به زندگی خود ادامه می‌دهیم و حایل میان دو حیات را پشت سر می‌گذاریم. از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمود:

کَمَا تَنَامُونَ تَمُوتُونَ وَکَمَا تَسْتَیْقِظُونَ تُبْعَثُونَ.[5]

همان گونه که میخوابید، میمیرید و همان گونه که از خواب برمیخیزید، زنده خواهید شد.

همچنین از ایشان نقل شده است که چون از خواب برمی‌خاستند، می‌فرمودند:

اَلْحَمْدُ لِلِّهِ الَّذی أَحْیَانِی بَعْدَ مَا أَمَاتَنِی وَ   إِلَیْهِ النُّشُورُ.[6]

سپاس خدای را که مرا زنده ساخت پس از آنکه مرا میراند و رستاخیز به سوی او است.

تشابه برزخ با دوران خواب

با توجه به اینکه خواب و مرگ ماهیت یکسانی دارند و در آیات و روایات تعابیر یکسانی برای آن دو به کار رفته است، می‌توان برزخ را به خواب میان دو بیداری تشبیه کرد؛ همان‌گونه که انسان خسته می‌شود و به خواب می‌رود و چون برمی‌خیزد، لحظات پیش از خواب را به یاد می‌آورد و برنامۀ زندگی خود را ادامه می‌دهد، مرگ نیز همین‌گونه است.

از امام باقر (ع) نقل شده است که می‌فرمایند:

مرگ چیزی جز همین خواب، که همه روزه آن را تجربه می‌کنید، نیست. تنها تفاوتش این است که مرگ طولانی‌تر است.[7]

فراموشی این دوران

بر اساس آیات قرآن کریم، انسانها پس از بیداری از مرگ، در صحنهٔ قیامت، دوران برزخ را فراموش می‌کنند و به یاد زندگی دنیای خود می‌افتند و در حقیقت زندگی خود را ادامه می‌دهند و حتی در آغاز به زنده شدن خود توجهی ندارند:

﴿ وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذا هُم مِّنَ الْأَجْداثِ إِلَى رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ * قَالُوا یَا وَیْلَنَا مَنْ بَعَثَنا مِن مَّرْقَدِنَا هَذا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ﴾ [8]

و در صور (برای بار دوم) دمیده میشود که ناگاه آنان از گورها به سوی پروردگارشان میشتابند. میگویند: «وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاههایمان برانگیخت؟ این همان (صحنه) است که خداوند بخشنده وعده کرده است و پیامبران درست گفتهاند».

فاصله کوتاه مرگ تا قیامت

قرآن کریم احساس انسان را، پس از زنده شدن، در فاصلۀ میان مرگ تا قیامت (برزخ)، به اندازهٔ یک شب تا صبح یا یک صبح تا شب بیان می‌کند و بدین ترتیب تاریخ قیامت هر کس را به نوعی یادآور می‌شود و بیان می‌کند که این تاریخ بسیار نزدیک است؛ قرآن کریم می‌فرماید:

﴿ یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَهِ أَیَّانَ مُرْسَاهَا* ٭ فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرَاهَا * إِلَى رَبِّکَ مُنْتَهاهَا * إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشَاهَا﴾ [9]

از تو از برپا شدن رستاخیز میپرسند که چه هنگام است؟ تو از یاد کردن آن در چه انگیزهای؟ پایان کار آن با پروردگار تو است. تو تنها کسی را که از آن بیم دارد، هشدار میدهی.

قرآن کریم در این آیات، نخست بیان تاریخ قیامت را بی‌فایده می‌داند و می‌فرماید که تنها کسانی که از زندگی جاوید خود نگران هستند، به سخنان تو گوش فرامی‌دهند وگرنه بیان تاریخ قیامت نمی‌تواند از انکار آنها جلوگیری کند.

در ادامۀ این آیات به ذکر نوعی تاریخ می‌پردازد و گویا می‌فرماید که اگر می‌خواهند بدانند که قیامت چه هنگامی خواهد بود، در احساس آنان پس از زنده شدن، فاصلۀ از مرگ تا قیامت (برزخ)، نیم‌روزی بیشتر جلوه نمی‌کند:

﴿ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهَا لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا عَشِیَّهً أَوْ ضُحَاهَا﴾ [10]

آن روزی که آن را ببینند چنان است که جز شامگاهی و یا روزی درنگ نکردهاند.

مشابه همین تعبیر در داستان حضرت عُزَیر (و یا ارمیا) نیز آمده است:

﴿ أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلَى قَرْیَهٍ وَهِیَ خَاوِیَهٌ عَلَى عُرُوشِها قَالَ أَنَّى یُحْیِی هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَهَ عاَمٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ کَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِائَهَ عَامٍ …﴾ [11]

یا همچون (داستان) آن کس که بر خرابه‌های شهری گذشت، در حالی که بر بامهایش فروریخته بود. گفت: «چگونه خداوند این مردگان را بعد از مرگشان زنده می‌گرداند؟» پس خداوند، او را صد سال میرانید و سپس زنده‌اش کرد. فرمود: «چه مقدار در اینجا درنگ کرده‌ای؟» گفت: «یک روز یا پاره‌ای از یک روز درنگ داشتم.» فرمود: «(نه)، بلکه صد سال است که درنگ کرده‌ای … »

همان تعبیر «لَمْ یَلْبَثُوا» که در سورۀ نازعات آمده، در اینجا نیز آمده است: «کَمْ لَبِثْتَ». پاسخ نیز چنین است: «لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ». بنابراین، این درنگ به دوران موت مربوط است، نه اینکه در قیامت خیال ‌کند که عمر دنیا آن‌قدر کوتاه بوده است که به اندازهٔ یک روز بیشتر نبوده است.

همین تعبیر در داستان اصحاب کهف نیز آمده است:

﴿ وَکَذَلِکَ بَعَثْنَاهُمْ لِیَتَسَائَلُوا بَیْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ …﴾ [12]

بدین‌گونه ما آنان را مبعوث کردیم تا از هم بازپرسند. یکی از آنان گفت: «چقدر درنگ داشته‌اید؟» گفتند: «یک روز یا پاره‌ای از یک روز درنگ داشته‌ایم.» (باز)گفتند: «پروردگارتان از اندازهٔ درنگی که داشته‌اید، آگاه‌تر است … »

بدین ترتیب، مسأله کاملاً روشن است. عُزَیر (یا ارمیای) نبی صد سال زمان «موت» را پس از بیداری فراموش می‌کند و تصور می‌کند که روزی یا نیم‌روزی در خواب بوده است. اصحاب کهف نیز سیصد سال یا بیشتر را فراموش می‌کنند و گمان می‌کنند که روزی یا نیم‌روزی در خواب بوده‌اند. مردم نیز پس از بیداری در قیامت خواب هزار ساله و یا چند هزار سالۀ میان مرگ تا قیامت را فراموش می‌کنند و گمان می‌کنند که روزی یا نیم‌روزی در خواب بوده‌اند و نگران و مضطرب می‌گویند: «چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟»[13]

قیامت نزدیک است

دوران برزخ زود می‌گذرد. با این حساب قیامت زیاد دور نیست؛ قرآن کریم می‌فرماید:

﴿ إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً ٭ وَنَراهُ قَرِیباً﴾ [14]

آنان قیامت را دور می‌‌بینند و ما آن را نزدیک میبینیم.

در حقیقت فاصلۀ ما با قیامت، از نظر احساسی که در قیامت داریم، تنها به اندازهٔ فاصلۀ ما با مرگ به اضافۀ نیم روز است. اگر قرار است که کسی سی سال دیگر در دنیا زندگی ‌کند، به اندازهٔ سی سال و یک روز تا صحنهٔ قیامت فاصله دارد و هر کسی با این مقیاس می‌تواند فاصلۀ خود را تا قیامت حدس بزند.

شاید حدیثی هم که از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است، به همین معنا باشد:

إِذَا مَاتَ أَحَدُکُم فَقَدْ قَامَتْ قِیامَتُهُ.[15]

چون کسی از شما بمیرد، قیامتش فرارسیده است.

حدیث طولانی دیگری نیز گویای همین مطلب است و چون آموزنده است، آن را ذکر می‌کنیم. از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود:

إِنَّ لِلِّهِ تَعَالى مَلَکاً یَنْزِلُ فِی کُلِّ لَیْلَهٍ فَیُنادِی: یا أَبْناءَ الْعِشْرِینَ جِدُّوا وَاجْتَهِدُوا؛ وَیا أَبْناءَ الثَّلاثِینَ لَا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاهُ الدُّنیا؛ وَیا أَبْناءَ الْأَرْبَعینَ مَاذا أَعْدَدْتُم لِلِقاءِ رَبِّکُم؛ وَیَا أَبْنَاءَ الْخَمْسِیْنَ آتَاکُمُ النَّذِیرُ، وَیَا أَبْنَاءَ السِّتِّیْنَ زَرْعٌ آنَ حِصَادُهُ؛ وَیَا أَبْناءَ السَّبْعِینَ نُودِیَ لَکُم فَأَجِیْبُوا؛ وَیا أَبْناءَ الثَّمانِینَ أَتَتْکُمُ السَّاعَهُ وَأَنْتُم غَافِلُونَ.[16]

خدای متعال فرشتهای دارد که هر شب فرود مىآید و مردم را صدا میزند و میگوید: «ای بیست سالهها دامن همت به کمر بزنید؛ و ای سی سالهها مراقب باشید تا زندگی دنیا شما را نفریبد؛ و ای چهل سالهها برای ملاقات با پروردگارتان چه تدارکی دیدهاید؟ و ای پنجاه سالهها هشدارها (نزدیک شدن مرگ) به شما رو آورده است؛ و ای شصت سالهها عمر شما کشتزاری بوده که هنگام درو آن فرا رسیده است؛ و ای هفتاد سالهها شما را صدا زدهاند، پس پاسخ گویید؛ و ای هشتاد سالهها قیامتتان رسید در حالی که شما هنوز هم در غفلت به سر میبرید.

گویا در این حدیث شریف نیز منظور از رسیدن قیامت همان فرا رسیدن مرگ و نزدیک شدن آن است.

زمان در آنجا چگونه می‌گذرد؟

البته این سخن بدان معنا نیست که در دوران برزخ، احساس و گذشت زمان مطرح نیست، بلکه بر اساس آنچه پیش‌تر ذکر شد، در برزخ مقربان در ناز و نعمت الهی‌ خواهند بود، اصحاب یمین در سلامت به سر خواهند برد و تکذیب‌کنندگان گمراه در عذاب خواهند بود.[17]

میزان زمان برزخ هم متناسب با میزان مسائلی است که برای انسان پیش می‌آید؛ برزخ برای برخی، دورانی سریع است و برای بعضی دیگر طولانی است؛ درست مانند زمان خواب که ممکن است خواب چند دقیقه‌ای، به خاطر رؤیاهای گوناگون، طولانی جلوه کند و یا برعکس، خوابی طولانی، کوتاه به نظر آید.

ویژگیهای برزخ

الف ـ در برزخ خیر و شر وجود دارد و احساس لذت و یا رنج برای افراد مختلف امری قطعی است؛

ب ـ زمان برزخ برای برخی طولانی و برای جمعی، کوتاه و گذرا است؛ چنان‌که در پاره‌اى روایات، برزخِ اهل ایمان، مدتی کوتاه ذکر شده است.

ج ـ انسانها پس از زنده شدن در قیامت زمان برزخ را، چه کم و چه زیاد، از یاد خواهند برد و احساس آنها از خواب طولانی مرگ، به اندازهٔ نیم‌روزی بیشتر نخواهد بود و این امر هم برای نیکان[18] و هم برای بدان یکسان است.

برزخ در روایات

در روایات اهل بیت (ع) چند مسأله دربارۀ دوران برزخ آمده است که از جملۀ آنها مباحث زیر است:

الف ـ شب اول قبر؛

ب ـ فشار قبر و دلیل آن و راه پیشگیری از آن.

ج ـ سؤال و جواب در آغاز ورود به قبر.

د ـ زیارت اهل قبور و هدیه برای مردگان مؤمن.

هـ ـ سبک شدن بار اهل ایمان در دوران برزخ به خاطر خیراتی که به آنها می‌رسد.

این موارد و مسائلی دیگر در این زمینه در کتابهای مربوط با تفصیل و ذکر احادیث و بیان حکایتهای مناسب آمده است. در اینجا به خاطر اختصار از بحث دربارۀ این مسائل صرف نظر مى‌کنیم و شما ‌را به کتابهای مربوط رهنمون می‌شویم.[19]

برای آشنایی با اتفاقات روز قیامت از دیدگاه قرآن کریم به مقاله «قیامت» مراجعه نمایید.


[1]. علی‌اکبر، قرشی؛ قاموس قرآن، ذیل واژۀ برزخ؛ جعفر سبحانی، معاد انسان و جهان، ص 193.

[2]. سورهٔ مؤمنون/ 100.

[3]. عبدالله، جوادی آملی؛ معاد در قرآن، ص 221.

[4]. سورهٔ الرحمن/ 19 و 20.

[5]. المولى محسن، الفیض الکاشانی؛ تفسیر الصافی، تحقیق حسین الأعلمی، مکتبه الصدر، تهران، 1416 هـ، ج 4، ص 18.

[6]. ابوجعفر محمّد بن یعقوب، الکلینی؛ پیشین، تحقیق علی‌ أکبر الغفاری، دار الکتب الإسلامیه، 1365 ش، ج 2، ص 539، ح 16.

[7]. علی بن بابویه قمی، الصدوق؛ الاعتقادات فی دین الإمامیه، تحقیق عصام عبدالسید، دار المفید، 1414 هـ، 1993 م، ص 53.

[8]. سورهٔ یس/ 51 و 52.

[9]. سورهٔ نازعات/ 45 ـ 42.

[10]. سورهٔ نازعات/ 46.

[11]. سورهٔ بقره/ 259.

[12]. سورهٔ کهف/ 19.

[13]. سورهٔ یس/ 52.

[14]. سورهٔ معارج/ 7.

[15]. محمّد، الریشهری؛ میزان الحکمه، ج 4، ص 2954.

[16]. المحدث، النوری؛ مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت(ع)، 1408 هـ، ج 12، ص 157، ح 13769.

[17]. سورهٔ واقعه/ 94 ـ 88.

[18]. به داستان عُزَیر توجه شود.

[19]. مانند: عبدالله، جوادی آملی؛ معاد در قرآن، ص 248 ـ 181؛ محمّد‌تقی، فلسفی؛ معاد از نظر روح و جسم، بحث رجعت؛ جعفر، سبحانی؛ معاد انسان و جهان، ص 203 ـ 193.