برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

جایگاه پیامبران در قرآن

قرآن کریم پر است از سرگذشت عبرت‌آموز پیامبران الهی. با بررسی آیات مربوط به پیامبران در قرآن به روشنی در می‌یابیم که وجود انبیای الهی، چه آثار و برکات فراوانی برای بشریت داشته است. قرآن کریم پیامبران را الگوی کامل ایمان و تقوا معرفی می‌کند؛ که پیروی از آنها سعادت در دنیا و آخرت را به‌دنبال خواهد داشت.

به‌عنوان مثال یکی از برکاتی که برای وجود پیامبران در قرآن کریم ذکر شده این است که می فرماید: تا زمانی که پیامبری در قوم خود حضور دارد خدا به احترام او قومش را عذاب نمی‌کند؛ هرچند آن قوم مستحق عذاب باشد. و این جایگاه والای پیامبران نزد خداوند را نشان می‌دهد.

یا در مورد پیامبر اسلام (ص)، قرآن کریم وجود مبارک ایشان را یک الگوی بسیار نیکو برای همه جهانیان می‌داند. پیامبر اکرم می‌فرمایند: همانا من مبعوث شدم برای اینکه مکارم زیبای اخلاقی را کامل کنم و به سرانجام برسانم.

در این مقاله قصد داریم با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن کریم جایگاه پیامبران را بررسی کنیم و با نقش آنها در سعادت و کمال انسانها بیشتر آشنا شویم. برای سهولت، در ابتدا چکیده مطالب ارائه می‌شود.

چکیده

  • بر اساس آیات مربوط به پیامبران در قرآن، وجود پیامبران آثار و برکات فراوانی دارد:
    1. خداوند وجود پیامبران را یک نعمت الهی دانسته است؛
    2. وجود پیامبران رحمت خداوند است و به واسطۀ ایشان است که خداوند به امتها نظر لطف می‌افکند؛
    3. وجود پیامبران نشانۀ فضل و عنایت خداوند متعال است و گرنه شایستگی انسان در حدی نیست که برای هدایت او پیامبری مبعوث شود.
  • علم، عدالت، اخلاق و هدایت به نور و روشنایی از جمله دستاوردهای پیامبران برای بشریت است.

  • رسول گرامی اسلام نسبت به سایر انبیاء فضیلت و برتری ویژهای دارد که برخی از آیات بر آن دلالت دارد؛ از جمله: تعبیر از نعمت وجود پیامبر با واژۀ منت، رحمت بودن برای جهانیان، تزکیۀ انسانها، آموزش حقایق دور از دسترس و خارج کردن از ظلمات و هدایت به سوی نور و روشنایی.

  • بعثت پیامبران در قرآن یک سنت مستمر الهی شمرده می‌شود؛ و خداوند بین همۀ اقوام پیامبرانی را برای هدایت مردم فرستاده است. هدایت به مسیر تکامل سه مرحله دارد: هدایت به سلم و سلامت، هدایت به نورانیت و هدایت به راه راست.

  • بر اساس آیات مربوط به پیامبران در قرآن، خداوند به وسیلۀ پیامبران حجت را بر انسانها تمام کرده است. اگر پیامبران نمی‌آمدند، انسانها علیه خداوند حجت داشتند که ما راه را نمی‌دانستیم؛ تا زمانی که خداوند پیامبر نفرستاده مردم را عذاب نمی‌کند و با آمدن پیامبران تشویق و تنبیه شروع می‌شود. همچنین فرشتگان الهی که مأمور جهنم هستند وقتی می‌خواهند دوزخیان را به جهنم بیندازند، دربارۀ بعثت پیامبران از آنها سؤال می‌کنند که مگر پیامبران نیامدند و شما را نسبت به دوزخ بیم ندادند.

مقدّمه

بررسی آیات مربوط به پیامبران در قرآن نشان می‌دهد آیات فراوانی از قرآن کریم به موضوع نبوت اختصاص دارد و جایگاه پیامبران در آن مطرح می‌شود. خداوند متعال در بسیاری از آیات دربارۀ پیامبران با ما سخن گفته است.

در این مقاله به دو نکتۀ مهم اشاره خواهد شد:

  • نکتۀ اول بررسی آثار و برکات پیامبران در قرآن کریم است.
  • نکتۀ دوم بعثت پیامبران الهی است.

البته برای آشنایی با ویژگی‌های خاص پیامبران می‌توانید به مقاله «ویژگی پیامبران الهی و امتیازات خاص آنها» مراجعه کنید.

هدایت پیامبران در قرآن

۱) آثار و برکات پیامبران در قرآن

در این‌جا سه نکته بررسی خواهد شد:

الف ـ آثار وجودی پیامبران

نکتۀ اول آثار و برکات نفس وجود پیامبران است. بر اساس آیات قرآن کریم، وجود پیامبران الهی آثار و برکاتی دارد. یکی از آثاری که در قرآن کریم برای وجود پیامبران مشاهده می‌شود این است که خداوند وجود پیامبران را یک نعمت الهی دانسته و جمله‌هایی را از زبان حضرت موسی (ع) نقل می‌کند:

﴿وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فیکُمْ أَنْبِیاءَ﴾ [1]

هنگامی که موسی به قوم خود گفت ای قوم نعمت خدا بر خودتان را یاد کنید زمانی که در میان شما انبیائی را قرار داد.

حضرت موسی (ع) خطاب به قوم خود فرمودند: ای قوم من! نعمت الهی را به یاد بیاورید. کدام نعمت است که حضرت موسی (ع) به آن نعمت اشاره می‌کنند؟ نعمت انبیاء الهی.

خداوند در میان بنی اسرائیل پیامبران متعددی را مبعوث کرد. که این از نعمتهای بزرگ خداوند متعال است.

دومین اثر و برکتی که وجود پیامبران الهی در میان مردم با خود به همراه می‌آورد رحمت خداوند متعال است. وجود پیامبر منشأ رحمت است. خداوند به واسطۀ پیامبران، به امت‌ها نظر لطف می‌افکند، محبت خود را شامل حال آن‌ها می‌کند.

﴿أَوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلى‏ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ‏﴾ [2]

آیا تعجب می‌کنید که ذکری از طرف پروردگار شما بر یکی از مردم هم وطن خود شما نازل شده است که او شما را از خدا بترساند، بیم دهد و شما تقوا پیشه کنید و سبب شود که شما مشمول رحمت خداوند متعال شوید؟

بنابراین، وجود پیامبر در میان قوم سبب رحمت خداوند است.

﴿وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ ﴾ [3]

و خدا بر آن نیست که آنان را در حالى که تو در میان آنان به سر مى‌‏برى، عذاب کند و تا ایشان طلب آمرزش مى‏‌کنند، خدا عذاب کننده آنان نخواهد بود.

در روایت از امام صادق (ع) نقل است،که فرمود: یکی از اسباب رحمت الهی پیامبر خدا بوده‌ است که از میان مردم رفته، اما سبب دوم که استغفار است باقی مانده و باید این سبب را قدر دانست. در هر صورت وجود پیامبران منشأ رحمت خداوند متعال است.

سومین اثری که بر وجود پیامبران در آیات قرآن مترتب شده این است که وجود پیامبران نشانۀ فضل خداوند است. در سورۀ مبارکۀ جمعه، آیه 2 تا 4 به بعثت پیامبران اشاره شده و در آیه‌ 4 این تعبیر به کار رفته است که پیامبران فضل خداوند هستند.

﴿ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمٍ﴾

این [برانگیختن به پیامبرى و مسئولیت عظیم تعلیم و تربیت‏] فضل خداست که آن را به هر کس بخواهد عطا مى‌‏کند، و خدا صاحب فضل بزرگ است.

وقتی خداوند متعال در آیۀ قبل پیرامون بعثت پیامبران با مردم سخن می‌گوید، این تعبیر را در پایان آیه‌ 4 اضافه می‌کند که این (فرستادن پیامبران)، فضل خداوند متعال است.

فضل با نعمت تفاوت دارد. نعمت؛ به آن عطیه‌ای می‌گویند که شخص استحقاق آن را دارد، اما فضل فراتر از استحقاق شخص است. هیچ یک از ما استحقاق نعمت پروردگار را نداریم، اگر خداوند لطف می‌کند و پیامبران را برای هدایت ما می‌فرستد، در واقع این لطف و عنایت پروردگار است و الا شایستگی ما در حدی نیست که برای هدایت ما پیامبری مبعوث شود.

این سه اثر مترتب بر وجود پیامبران بوده که در قرآن کریم مطرح شده است.

ب ـ دستاوردهای پیامبران در قرآن

و اما نکتۀ دوم پیرامون آثار و برکات پیامبران در قرآن ، دستاوردی است که پیامبران برای بشریت آورده‌اند. ثمرۀ تلاش‌ها و زحمات آن‌ها فراوان است. به چند نمونۀ آن‌ها که مهم‌تر است اشاره می‌کنیم.

بررسی آیات مربوط به پیامبران در قرآن نشان می‌دهد یکی از دستاوردهای پیامبران الهی علم است. اگر پیامبران الهی نبودند، بشر این علمی را که امروز دارد،را نداشتند. (مخصوصاً در حوزۀ علوم معرفتی و دینی، که سعادت دنیا و آخرت انسان را تأمین می‌کند).[4] یکی از آثار و برکات وجود پیامبران تعلیم و آموزش کتاب آسمانی دانسته شده است. در این آیه می‌فرماید: «وَ یُعَلِّمهم الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ» خدا پیامبری فرستاده است که به مردم کتاب و حکمت را بیاموزد.

با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن دومین دستاورد پیامبران الهی عدالت است. پیامبران آمده‌اند تا حق را به حق‌دار برسانند. پیامبران الهی در جوامع کاری می‌کنند که مظلوم از زیر بار ظلم ظالم نجات پیدا کند و به حق خود برسد. در جامعۀ عربستان و در جامعۀ جاهلی وقتی پیامبر گرامی اسلام مبعوث شدند، عده‌ای مظلوم واقع می‌شدند. دخترها زنده به گور می‌شدند، عدۀ زیادی از جوان‌ها تحت عنوان برده از کوچک‌ترین و کمترین حقوق انسانی بی‌بهره بودند.

پیامبر گرامی اسلام (ص) به زن منزلت بخشیدند، مقام زن را بالا بردند به گونه‌ای که زن را به عنوان الگو در بعضی موارد حتی برای مردها معرفی کردند. نسبت به بردگان توصیه‌های اکیدی داشتند که باید به بردها رسیدگی شود. مردم با هم می‌جنگیدند، به خاطر مسائل کوچک گاهی سال‌ها بین قبایل عرب جنگ در می‌گرفت. پیامبر خدا آمدند و صلح و آشتی بین مردم برقرار کردند.

در سورۀ مبارکۀ حدید، به این نکته اشاره شده، که یکی از ثمرات و دستاوردهای پیامبران الهی عدالت اجتماعی است.

﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط﴾ [5]

همانا ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو [ى تشخیص حق از باطل‏] نازل کردیم تا مردم به عدالت بر خیزند.

خداوند متعال در این آیۀ شریفه یکی از دستاوردهای پیامبران الهی را اقامۀ عدل دانسته است «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» تا مردم عدل را به پای دارند، حق را به حق‌دار برسانند، به یکدیگر ظلم نکنند و در جامعه حقوق مردم حفظ و حراست شود.

با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن دستاورد سومی که انبیاء الهی برای بشریت داشتند، اخلاق است. در آیات نورانی قرآن به این موضوع اشاره شده و در سورۀ جمعه می‌فرماید:

﴿هُوَ الَّذِى بَعَثَ فىِ الْأُمِّیِّنَ رَسُولًا مِّنهُمْ یَتْلُواْ عَلَیهِمْ ءَایَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ﴾ [6]

اوست که در میان مردم بى‌‏سواد، پیامبرى از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنها بخواند و آنها را [از آلودگى‏‌هاى فکرى و روحى‏] پاک گرداند.

پیامبر گرامی اسلام (ص) آیات را بر مردم تلاوت می‌کند و آن‌ها را تزکیه می‌کند.[7]

در روایت نورانی از خود پیامبر گرامی اسلام (ص) این‌طور نقل شده است:

﴿إِنَّمَا بُعِثْتُ‏ لِأُتَمِّمَ‏ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ﴾ [8]

همانا من مبعوث شدم برای اینکه مکارم زیبای اخلاقی را کامل کنم و به سرانجام برسانم.

بنابراین، یکی از دستاوردهای مهم پیامبران الهی گسترش و توسعۀ اخلاق و صفات پسندیده در بین مردم است.

در آیات مربوط به پیامبران در قرآن چهارمین دستاورد پیامبران الهی هدایت مردم به نور و راه راست است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیمٍ‏﴾ [9]

و مسلماً تو آنان را به راهى راست دعوت مى‌‏کنى.

یعنی مردم در مسیری قرار می‌گیرند که این مسیر انسان را به سر منزل مقصود می‌رساند. در مسیر کمال قرار می‌گیرند. پیامبران الهی مردم را در مسیری قرار می‌دهند که اگر در این مسیر حرکت کنند به تکامل واقعی دست پیدا خواهند کرد. این نکاتی راجع به برکات و دستاوردهای پیامبران الهی بود.

هدایت به مسیر تکامل :  
مرحله‌ اوّل: پیامبران الهی مردم را به راه‌های سلم و سلامت هدایت می‌کنند.
«یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ» (سوره‌ مائده، آیه‌ 16)
خدا به وسیله‌ آن [نور و کتاب‏] کسانى را که از خشنودى او پیروى کنند به راه‏هاى سلامت راهنمایى مى‏‌کند.  
مرحله‌ِ دوم: هدایت به نورانیت و رهایی از ظلمت است.
«کِتَابٌ أَنزَلْنَهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلىَ‏ صِرَاطِ الْعَزِیزِ الحْمِید» (سوره‌ ابراهیم، آیه‌ 1)
کتابى است که آن را بر تو نازل کردیم تا به اذن پروردگارشان مردم را از تاریکى‏ به سوى روشنایىِ [معرفت، عدالت و ایمان و در حقّیقت‏] به سوى راه [خداىِ‏] تواناى شکست‏‌ناپذیر و ستوده بیرون آورى.  
مرحله‌ سوم: هدایت به راه راست و مسیر مستقیم است.
«وَ إِنَّکَ لَتَهْدی إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیمٍ * صِراطِ اللَّهِ الَّذی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ» (سوره شوری، آیات 52 و 53)
 بى‌‏تردید تو [مردم را] به راهى راست هدایت مى‌‏نمایى * راه آن خدایى که آنچه در آسمان‏ها و آنچه در زمین است، فقط در سیطره‌ مالکیّت و فرمانروایى اوست.  

ج ـ برکات خاصّ رسول اکرم (ص)

نکتۀ سومی که در ذیل موضوع آثار و برکات پیامبران در قرآن بیان می‌شود، برکات ویژۀ رسول گرامی اسلام (ص) است. در آیات متعددی آثار و برکات این وجود مقدس و نازنین که خاتم الانبیاء است بیان شده است. خداوند متعال برای ایشان ارزش ویژه‌ای قائل بوده است. پیامبر گرامی اسلام (ص) گل سر سبد همۀ پیامبران، خاتم النبیّین، و افضل و برترین انبیاء الهی هستند. در قرآن کریم برخی از آیات دلالت بر افضلیت پیامبر (ص) نسبت به سایر پیامبران الهی می‌کند مثل آیه‌ای که می‌فرماید:

﴿وَ أَنَا اوّل الْمُسْلِمینَ﴾ [10]

من اولین کسی هستم که در مقابل خداوند متعال تسلیم است.

روشن است که این اول بون زمانی نیست، چون قبل از ایشان حضرت ابراهیم (ع) و پیامبران دیگر الهی هم تسلیم بودند. این اول بودن رتبی است؛ یعنی پیامبر از همۀ پیامبران الهی در مقابل خداوند متعال تسلیم‌تر است. که این اوج عظمت رسول گرامی اسلام (ص) است.

با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن، برکات ویژه‌ای برای شخص پیامبر گرامی اسلام (ص) وجود دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم: اولین ویژگی؛ این است که خداوند از نعمت پیامبر گرامی اسلام (ص) با واژۀ منت تعبیر کرده است. در قرآن کریم می‌خوانیم:

﴿لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنینَ إِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ﴾ [11]

همانا به تحقیق خداوند متعال بر مؤمنین منت نهاده است که رسولی از خودشان را در میان ایشان برانگیخت.

اهل لغت می‌گویند: منت؛ به معنای نعمت سنگین است. نعمت‌های خدا دو نوعند: برخی از نعمت‌ها اگرچه بسیار مفیدند، اما اگر نباشند، نبودن آن ها خلل جدی به زندگی انسان وارد نمی‌کند. اما برخی از نعمت‌ها اگر نباشد اصل هستی انسان خدشه‌دار خواهد شد. نعمت پیامبر از این قبیل است. اگر نعمت پیامبر نباشد انسان‌ها در مسیر رسیدن به کمال که هدف اصلی از خلقت آن‌ها همین بوده است، دچار مشکل می‌شوند. در درس‌های قبل بیان شد که مقتضای اعتقاد به توحید در افعال پذیرفتن این است، خدایی که عالم را حکیمانه آفریده است، حتماً برای هدایت انسانها پیامبری را در بین مردم قرار خواهد داد.

ویژگی دوم؛ این است که خداوند، پیامبر گرامی اسلام (ص) را رحمت للعالمین دانسته است. خداوند متعال می‌فرماید:

﴿وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ رَحْمَهً لِلْعالَمینَ﴾ [12]

و تو را جز رحمتى براى جهانیان نفرستادیم.

این تعبیر نشان می‌دهد که رسالت پیامبر گرامی اسلام هم یک رسالت جاودانه است، مختص به یک قوم یا زمانۀ خاصی نیست، فرا قومی و فرا زمانی است. برای همۀ مردم، در همۀ زمان‌ها این وجود مقدس و نازنین منشأ رحمت و مهربانی خداوند متعال است.

ویژگی سوم؛ این است که ایشان مردم را از ظلمات و تاریکی‌ها خارج می‌کنند و به سوی نور و روشنایی هدایت می‌کنند.

در این باره قرآن کریم می‌فرماید:

﴿هُوَ الَّذی یُنَزِّلُ عَلى‏ عَبْدِهِ آیاتٍ بَیِّناتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ﴾ [13]

اوست که بر بنده‏‌اش آیات روشنى نازل مى‌‏کند، تا شما را از تاریکى ها به سوى نور بیرون آورد.

معلوم می‌شود که یکی از آثار و برکات وجود مقدس پیامبر گرامی اسلام (ص) همین است که نور را در جوامع انسانی منتشر می‌کنند. انسان‌ها را از تاریکی‌ها نجات می‌دهند، ظلمت و تاریکی جهل، تاریکی بسیار وحشتناکی است. ظلمت و تاریکی بداخلاقی، تاریکی غیر قابل تحملی است. پیامبران نور ایمان، نور اخلاق پسندیده، نور علم، نور فضایل انسانی را در جامعه منتشر می‌کنند.

با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن، ویژگی چهارم این است که پیامبر حقایق خارج از دسترس انسان‌ها را به آن‌ها آموزش می‌دهند. علومی که اگر پیامبر خدا نبود، انسان‌ها نمی‌توانستند به این علوم دست پیدا کنند.

﴿کما أَرْسَلْنَا فِیکُمْ رَسُولًا مِّنکُمْ یَتْلُواْ عَلَیْکُمْ ءَایَاتِنَا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَ الحْکْمَهَ وَ یُعَلِّمُکُم مَّا لَمْ تَکُونُواْ تَعْلَمُون﴾ [14]

در میان شما رسولى از خودتان فرستادیم که همواره آیات ما را بر شما مى‏‌خواند، و شما را [از هر نوع آلودگى ظاهرى و باطنى‏] پاک و پاکیزه مى‏‌کند، و کتاب وحکمت به شما مى‏‌آ‌موزد، وآنچه را نمی‌توانستید بیاموزید به شما تعلیم مى‌‏دهد.

تعابیر قرآن تعابیر دقیقی است، نمی‌فرماید: «وَ یُعَلمُکُمْ ما لَمْ تَعلموا»، نمی‌فرماید: آنچه را نمی‌دانستید به شما یاد می‌دهد. می‌فرماید: «یُعَلِّمُکُ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ»؛ یعنی آنچه را که نمی‌توانستید بدانید، به شما آموزش می‌دهد. اگر پیامبر نبودند امکان دستیابی به عمق معرفت در ابعاد مختلف شناخت خدا، شناخت انسان و شناخت جهان برای ما فراهم نبود.

و ویژگی آخری که در آیات مربوط به پیامبران در قرآن ذکر می‌شود؛ تزکیه کردن و پاک کردن انسان‌ها از نظر اخلاق است.

﴿هُوَ الَّذِى بَعَثَ فىِ الْأُمِّیِّنَ رَسُولًا مِّنهُمْ یَتْلُواْ عَلَیهِمْ ءَایَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمهم الْکِتَابَ وَ الحِکْمَهَ﴾ [15]

اوست که در میان مردم بى‌‏سواد، پیامبرى از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و آنان را [از آلودگى‏‌هاى فکرى و روحى‏] پاکشان کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد

خداوند منت نهاد و پیامبری را در بین شما مبعوث کرد که یکی از فواید و برکات این پیامبر تزکیه و زدودن رذایل اخلاقی از صفحۀ زندگی شما است. این نکتۀ اول، در مورد آثار و برکات وجود پیامبران الهی است.

۲) بعثت پیامبران در قرآن

نکتۀ دومی که در بررسی آیات مربوط به پیامبران در قرآن مشاهده می‌شود، بعثت پیامبران الهی است. در قرآن کریم آیات مختلفی دربارۀ بعثت وجود دارد که به سه نکته از آن اشاره خواهد شد:

الف ـ سنّت الهی

مطلب اول این است که بعثت سنت الهی است.[16] در بین اقوام گذشته پیامبرانی را برای هدایت مردم فرستاده است. در همین زمینه به دو نکته اشاره می‌شود.

نکته اول برگرفته از این آیۀ کریمه است:

﴿وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فىِ شِیَعِ الْاوّلین﴾ [17]

و بى‌‏تردید ما پیش از تو پیامبرانى را در امت‏هاى پیشین فرستادیم.

 نکتۀ دوم این است تاریخ بسیاری از پیامبران گذشته در قرآن ذکر شده است و البته خداوند متعال به ما فرموده است که بسیاری از پیامبران هم بودند که در قرآن چیزی دربارۀ آن‌ها به شما گفته نشده است.

﴿وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ﴾ [18]

 قطعاً پیش از تو پیامبرانى فرستادیم سرگذشت گروهى از آنان را براى تو حکایت کرده‌‏ایم، و سرگذشت برخى را بیان نکرده‌‏ایم. 

ب ـ چگونگی هدایت

مطلب دوم با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن، این است که بعثت پیامبران زمینه‌ساز هدایت بوده است و خداوند متعال همواره هدایت خود را از راه پیامبران و از مسیر پیامبران به بندگان خودش می‌رساند. در این زمینه هم به سه آیه اشاره می‌شود، که در این آیات متوجه می‌شویم که هدایت به مسیر تکامل، سه مرحله دارد. مرحلۀ اول پیامبران الهی مردم را به راه‌های سلم و سلامت هدایت می‌کنند. در سورۀ مبارکۀ مائده‌، آمده است:

﴿یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ﴾ [19]

خدا به وسیله آن [نور و کتاب‏] کسانى را که از خشنودى او پیروى کنند به راه‏هاى سلامت راهنمایى مى‏‌کند.

«سبل السلام»؛ یعنی راه‌های سلامت، راه‌هایی که اگر انسان از این راه‌ها وارد شود، از هر گونه آفتی و آسیبی در امان خواهد ماند. نکتۀ دوم در امر هدایت، هدایت به نورانیت و رهایی از ظلمت است. همان‌طور که اشاره شد، از دستاوردهای پیامبران الهی، هدایت انسان‌ها به نور و رهایی آن‌ها از ظلمت است.

﴿کِتَابٌ أَنزَلْنَهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلىَ‏ صِرَاطِ الْعَزِیزِ الحْمِید﴾ [20]

کتابى است که آن را بر تو نازل کردیم تا به اذن پروردگارشان مردم را از تاریکى‏ به سوى روشنایىِ [معرفت، عدالت و ایمان و در حقیقت‏] به سوى راه [خداىِ‏] تواناى شکست‌‏ناپذیر و ستوده بیرون آورى.

و نکتۀ سوم هدایت به راه راست و مسیر مستقیم است، مسیری که انحرافی در آن نیست.

﴿وَ إِنَّکَ لَتَهْدی إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیمٍ * صِراطِ اللَّهِ الَّذی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ﴾ [21]

 بى‏‌تردید تو [مردم را] به راهى راست هدایت مى‌‏نمایى * راه آن خدایى که آنچه در آسمان‏ها و آنچه در زمین است، فقط در سیطرۀ مالکیت و فرمانروایى اوست.

ج ـ اتمام حجّت

و نکتۀ سوم این است که بعثت پیامبران الهی اتمام حجت است. خداوند به وسیلۀ پیامبران خود، بر ما اتمام حجت می‌کند. و برای مجرمین و کافران اتمام حجت می‌شود. بنابراین، خداوند متعال به وسیلۀ پیامبران خود راه را بر هر گونه بهانه‌جویی می‌بندد. در این زمینه نیز به چند نکته اشاره می‌شود. نکتۀ اول برگرفته از این آیه شریفه است:

﴿رُسُلاً مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّهٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾ [22]

پیامبرانى که مژده‌‏رسان و بیم‌‏دهنده بودند تا مردم را [در دنیا و آخرت در برابر خدا] پس از فرستادن پیامبران، عذر و بهانه و حجتى نباشد.

از این آیه استفاده می‌شود؛ اگر پیامبران الهی نبودند انسان‌ها علیه خدا حجت داشتند، و می‌توانستند به خدا بگویند: خدایا ما راه را نمی‌دانستیم، و نمی‌دانستیم چه کار کنیم. نکتۀ بعدی، این است که خداوند متعال تا وقتی پیامبر نفرستاده است، مردم را عذاب نمی‌کند. این از قوانین و سنت‌های خداوند متعال است. در قرآن کریم می‌خوانیم:

﴿وَ ما کُنَّا مُعَذِّبینَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً﴾ [23]

و ما بدون اینکه پیامبرى را [براى هدایت واتمام حجت به سوى مردم‏] بفرستیم، عذاب کننده [آنان‏] نبودیم.

اگر پیامبری بفرستیم تا پیام ما را به آن‌ها برساند و آن‌ها مخالفت کردند، مستحق عذاب الهی خواهند شد. نکتۀ سوم؛ این‌که با آمدن پیامبران الهی تشویق و تنبیه آغاز می‌شود. قبل از آمدن پیامبران تشویق و تنبیه نیست. لکن وقتی پیامبران آمدند دیگر زمینه برای استفاده از اهرم‌های تشویقی و تنبیهی فراهم می‌شود. خداوند متعال می‌فرماید:

﴿وَ ما أَرْسَلْنا فی‏ قَرْیَهٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُون﴾ [24]

هیچ پیامبرى را در شهرى نفرستادیم مگر آنکه اهلش را [پس از تکذیب آن پیامبر] به تهیدستى و سختى و رنج و بیمارى دچار کردیم، باشد که [به پیشگاه ما] فروتنى و زارى کنند.

 این ویژگی است که مردم بعد از آمدن پیامبران مشاهده می‌کنند. مطلب آخر در بررسی آیات مربوط به پیامبران در قرآن ؛ این است که فرشتگان الهی که مأمور جهنم هستند وقتی می‌خواهند دوزخیان را به جهنم بیندازند، دربارۀ بعثت پیامبران از آن‌ها سؤال می‌کنند:

﴿أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا﴾ [25]

آیا پیامبرانى از جنس خودتان به سویتان نیامدند که آیات پروردگارتان را بر شما بخوانند و شما را به دیدار این روزتان بیم دهند؟

با توجه به آیات مربوط به پیامبران در قرآن معلوم می‌شود با آمدن پیامبران حجت بر مردم تمام می‌شود.

Cinque Terre

نبوت

این مقاله بخشی از درسهای نبوت است که توسط استاد ارجمند حجه الاسلام حاج ابوالقاسم در موسسه نورالمجتبی (ع) تدریس شده است. نبوت یکی از چهار درس عقاید است که با نام «سفیران آسمانی» در دسترس علاقه مندان قرار دارد. شما می‌توانید برای آشنایی بیشتر با این درس به اینجا مراجعه کنید.


[1]. سورۀ مائده، آیۀ ۲۰.

[2]. سورۀ اعراف، آیۀ ۶۳.

[3]. سورۀ انفال، آیۀ 33.

[4]. در سورۀ مبارکه‌ جمعه، آیۀ‌ 2 که به آن اشاره شد.

[5]. سورۀ حدید، آیۀ ۲۵.

[6]. سورۀ جمعه، آیۀ ۲.

[7]. تزکیه؛ یعنی پاک کردن دل و روح انسان، زدودن ناخالصی‌ها، و خالص کردن جان انسان‌ها

[8]. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج ‏11، ص 187.

[9]. سورۀ مؤمنون، آیۀ 73.

[10]. سورۀ انعام، آیۀ 163.

[11]. سورۀ آل عمران، آیۀ ۱۶۴.

[12]. سورۀ انبیاء، آیۀ ۱۰۷.

[13] سورۀ حدید، آیۀ ۹.

[14]. سورۀ بقره، آیۀ ۱۵۱.

[15]. سورۀ جمعه، آیۀ ۲.

[16]. سنّت الهی؛ یعنی کاری که رویّه‌ی مستمر خداوند متعال است.

[17]. سورۀ حجر، آیۀ ۱۰.

[18]. سورۀ غافر، آیۀ 78.

[19]. سورۀ مائده، آیۀ۱۶.

[20]. سورۀ ابراهیم، آیۀ ۱.

[21]. سورۀ شوری، آیات 52 و 53

[22]. سورۀ نساء، آیۀ ۱۶۵.

[23]. سورۀ اسراء، آیۀ ۱۵

[24]. سورۀ مبارکه‌ی اعراف، آیۀ 94

[25]. سورۀ زمر، آیۀ 71.